درسنامه آموزشی فرهنگ و هنر کلاس نهم

درس اول: نحوه‌ی تراشیدن قلم - قالب‌های اجرایی خوشنویسی

علاوه بر شناخت ابزار و وسایل خوشنویسی، نحوه‌ی استفاده و آماده‌سازی آنها نیز از اهمیت بسزایی برخوردار است. لازم است ضمن انتخاب ابزار مناسب، به‌درستی آنها را برای استفاده نیز آماده کنیم. در این میان، قلم مهم‌تر و تأثیرگذارتر از بقیه‌ی ابزارها است. لذا نحوه‌ی تراشیدن آن نیز از اهمیت بسزایی برخوردار است.

الف) نحوه‌ی تراشیدن قلم

تراشیدن قلم سه مرحله‌ی اصلی دارد که عبارت است از:
1- فتح
2- نحت
3- قط

فتح: ابتدا قلم تراش را روی قلم قرار داده و با فشار دست آن‌را در مسیر هلالی شکل به سمت سر قلم حرکت می‌دهیم و بخشی از پوست قلم را برمی‌داریم تا مغز قلم مشخص گردد.

نحت: در مرحله‌ی دوم کم‌کم و هر بار از یک طرف پهلوهای قلم را می‌تراشیم تا زبانه‌ی قلم به اندازهٔ دلخواه در آید.

قط: قط زدن، آخرین مرحله‌ی تراش قلم است، اما پیش از آن کمی از پوسته‌ی قلم را در ناحیه‌ی پشت زبانه برمی‌داریم. این کار برای آن است که چربی پوسته‌ی قلم مانع ذخیره شدن مرکب برای نوشتن نشود.

در مرحله‌ی قط قسمت تراش خورده‌ی قلم را روی قط‌زن قرار می‌دهیم و مطابق شکل تیغه‌ی قلم‌تراش را روی آن گذاشته در حالی‌که قلم را با فشار ناخن شست دست مخالف روی قط‌زن ثابت کرده‌ایم با فشار بر تیغه‌ی قلم تراش، قلم را قط می‌زنیم.

به یاد داشته باشید قط قلم باید شیب داشته باشد و بهترین شیب برای زبانه‌ی قلم شیب متوسط است.

ب) قالب‌های اجرایی خوشنویسی

رایج‌ترین قالب‌های ارائه‌ی آثار در هنر خوشنویسی عبارت است از:
- سطرنویسی
- دو سطری نویسی
- دفتری
- کتابت
- چلیپا
- سیاه مشق
- قطعات مرکب
- کتیبه

سطرنویسی: قالبی است که در آن متنی (مثلاً یک مصرع از یک شعر) را در یک خط خوشنویسی می‌کنند.

دو سطری نویسی: قالبی است که در آن متنی (مثلاً یک بیت از یک شعر) را در دو خط زیر هم خوشنویسی می‌کنند.

دفتری: قالبی است که در آن متنی (مثلاً چند مصرع شعر و یا مطلبی نسبتاً کوتاه) را در سطرهای زیر هم خوشنویسی می‌کنند.

کتابت: قالبی است که در آن متنی (از قبیل نثر یا نظم) را در یک یا چند صفحه، به‌صورت سطرهای زیر هم و در بیشتر موارد با قلم دانگ ریز، خوشنویسی می‌کنند.

چلیپا: یکی از معانی چلیپا مورّب است و در خوشنویسی، قالبی است که در آن متنی (مثل دو یا سه بیت شعر) را به‌صورت مورّب می‌نویسند.

سیاه مشق: در خوشنویسی گاهی با تکرار حروف و کلمات و درهم‌نویسی آنها اثری خلق می‌گردد که به آن سیاه مشق می‌گویند. در سیاه مشق الزاماً خوانش متن مدّنظر نیست و بیشتر به ایجاد فضا و شکل زیبا توجه می‌شود.

قطعه‌ی مرکب: اگر خوشنویس از دو یا چند قالب مختلف در ارائه‌ی یک اثر استفاده نماید قالب نهایی را قطعه‌ی مرکب می‌نامند.

کتیبه: قالبی که در آن خوشنویس با استفاده از قلم‌های خیلی درشت و معمولاً در قالب‌های هندسی خاص مانند مستطیل، مربع، بیضی و... خوشنویسی می‌کند را کتیبه گویند.

درس دوم: معرفی خط نستعلیق و مشق سطرنویسی

در کتاب‌های فرهنگ و هنر هفتم و هشتم سرمشق هایی برای تمرین خوشنویسی ارائه شد که همگی از این نوع خط بودند. آیا نام این خط را می‌دانید؟

خط نستعلیق از ترکیب دو نوع خط یعنی نسخ و تعلیق به‌وجود آمده است و در ابتدا به نسختعلیق معروف بود. در تعریف نستعلیق گفته‌اند این خط پنج دانگ دور و یک دانگ سطح دارد و به خاطر زیبایی فراوان به‌عنوان «عروس خطوط اسلامی» شناخته می‌شود و امروز به‌ویژه در کشور ما ایران بیشتر از هر خطی مورد استفاده قرار می‌گیرد.

پیدایش خط نستعلیق را مربوط به نیمه‌ی دوم قرن هشتم و پدید آورنده‌ی آن را میرعلی تبریزی (درگذشت 803 ق) می‌دانند. خط نستعلیق کاربردهای بسیاری دارد از جمله در کتابت انواع کتاب‌ها، خلق تابلوهای هنری، کتیبه‌نویسی و … .

درس سوم: معرفی خط شکسته‌ی نستعلیق و مشق دو سطری نویسی

این خط شکسته‌ی نستعلیق است. شکسته‌ی نستعلیق همان‌گونه که از نامش پیداست بسیار به نستعلیق شبیه است و از زیبایی‌ها وشکل‌های آن برخوردار می‌باشد. این خط که در تعریف مانند نستعلیق است (پنج دانگ آن دور و یک دانگش سطح است) تفاوت‌هایی نیز با خط نستعلیق دارد.

برای مثال، اتصالات حروف و کلمات به هم در شکسته‌ی نستعلیق زیاد است و در نوشتن سرعت بیشتری دارد. در شکسته‌ی نستعلیق تنوع کشیده‌ها بیشتر است و چیدمان کلمات درهم پیچیدگی زیادی دارد و برخی حروف و کلمات شکسته‌ی نستعلیق از خط تعلیق آمده است و دقیقاً به همان شکل تعلیق نوشته می‌شود.

برخی پدیدآورنده‌ی خط شکسته‌ی نستعلیق را میرزا ابوتراب خوشنویس گفته‌اند، اما غالباً از محمد شفیع حسینی معروف به «شفیعا» (زنده در 1081 ق) و مرتضی قلی‌خان شاملو (درگذشت 1100 ق) به‌عنوان پدیدآورندگان این خط نام برده‌اند و پیدایش آن را به نیمه دوم قرن یازدهم نسبت می‌دهند.

به هر حال اوج شکوفایی خط شکسته نستعلیق مربوط به قرن دوازدهم و ظهور نابغه‌ای به نام درویش عبدالمجید طالقانی (1185 - 1150 ق) است که با عمر کوتاه سی و چند ساله هم این خط را به اوج زیبایی رساند و هم آثار فراوانی در قالب قطعات - مرقعات  کتاب‌ها و بیاض‌ها از خود به یادگار گذاشت.

درس چهارم: گرایش‌های هنری با بنیان خوشنویسی و مشق دفتری‌نویسی

نقاشیخط

نقاشیخط ترکیبی است از خط و نقاشی که در آن شکل‌های خوشنویسی - رنگ - نور یا حجم وجود دارد.

نقاشیخط به شکل ابتدایی از دوره‌ی صفویه و حتی پیش‌تر وجود داشته است و در تابلوهای برخی هنرمندان نقاش و خوشنویس دوره صفویه، زندیه و قاجاریه دیده می‌شود. امروزه برخی آثار هنری نقاشیخط بسیار به هنر خوشنویسی نزدیک و بعضی از آنها از کلیات این هنر بهره‌مند است و بیشتر به نقاشی نزدیک است.

گلزار: گلزار به آثاری گفته می‌شود که با رونوشت برداری از خطوط نوشته شده شامل دورگیری حروف و کلمات و نقاشی گل و مرغ در سطح داخلی یا بیرونی این کلمات خلق می‌گردد. 

خط ناخنی: در این هنر، هنرمند کاغذ مناسب (به لحاظ ضخامت و جنس) را بین ناخن انگشت شست و نشانه قرار داده و با فشار لازم و حرکت دست، خط را به شکلی برجسته ارائه می‌کند.

طراحی نشانه، پوستر و خلق آثار حجمی

امروزه طراحی پوستر و ساخت نشانه و ارائه‌ی آثار حجمی با الهام از شکل‌های خطوط مختلف بسیار متداول می‌باشد و آثار بسیار ارزشمندی بدین شکل ارائه می‌گردد که نشان دهنده‌ی گرایشی خاص با بنیان خوشنویسی است.